Dirofilaria u psa — nicień sercowy i podskórny przed sezonem komarów

Kwiecień to miesiąc, kiedy komary budzą się z zimowego uśpienia. Większość opiekunów psów myśli o kleszczach i w pierwszej kolejności sięga po preparaty przeciwkleszczowe. Mało kto pamięta, że komary — owady uznawane za zwykłą uciążliwość — mogą przenosić nicienie z rodzaju Dirofilaria, które osiedlają się w sercu, naczyniach płucnych albo tkance podskórnej psa. To choroba, która przez wiele miesięcy nie daje żadnych objawów, a gdy już się ujawni — często jest już poważnie zaawansowana.

W tym tekście tłumaczę, czym jest dirofilarioza, dlaczego Polska nie jest już bezpieczna pod tym względem, jakie sygnały powinny zaniepokoić opiekuna i jak wygląda profilaktyka przed sezonem.

Dwa gatunki, dwa problemy

Rodzaj Dirofilaria obejmuje kilkanaście gatunków, ale dla opiekunów psów w Polsce znaczenie mają dwa:

Dirofilaria repens — odpowiada za dirofilariozę podskórną. Dorosłe samice osiągają do 17 cm długości i bytują w tkance podskórnej oraz mięśniach. Jest to gatunek, który od lat panoszy się w Polsce. Pierwsze rodzime zakażenia u psów z hodowli warszawskich odnotowano już w 2009 roku — badania wykazały mikrofilarie (larwy krążące we krwi) u 37,5% badanych zwierząt. Od tamtej pory liczba stwierdzanych przypadków systematycznie rośnie.

Dirofilaria immitis — tzw. nicień sercowy, znacznie groźniejszy. Dorosłe osobniki lokalizują się w prawej komorze serca i tętnicy płucnej, blokując przepływ krwi. Przez długi czas choroba ta była traktowana jako problem krajów basenu Morza Śródziemnego lub psa, który wrócił z wakacji we Włoszech. To przekonanie musi się zmienić. W 2022 roku opublikowano opis pierwszego potwierdzonego pośmiertnie przypadku zakażenia D. immitis u psa, który nigdy nie opuścił Dolnego Śląska — co jednoznacznie wskazuje na zakażenie rodzime, nie importowane.

Jak wygląda droga zakażenia

Cykl życiowy obu gatunków jest podobny i wymaga żywiciela pośredniego — komara. Pasożyt nie może przenieść się bezpośrednio z psa na psa ani z psa na człowieka przez zwykły kontakt. Konieczne jest ukłucie przez komara, który wcześniej żerował na zakażonym zwierzęciu.

Uproszczony cykl wygląda następująco:

Komar kłuje zakażonego psa i pobiera mikrofilarie (larwy stadium L1) wraz z krwią.
W organizmie komara, w sprzyjającej temperaturze, larwy przechodzą kolejne stadia rozwojowe (L2 → L3) — trwa to od dwóch do kilku tygodni.
Komar kłuje zdrowego psa, deponując larwy L3 w ranie po ukłuciu.
Larwy wędrują przez tkankę podskórną i mięśnie, dojrzewają do dorosłych nicieni (L4 → L5 → dorosły).
U D. immitis dojrzałe nicienie migrują do serca i płuc; u D. repens pozostają w tkankach podskórnych.
Dorosłe samice zaczynają produkować mikrofilarie, które trafiają do krwi obwodowej — i krąg się zamyka.

Kluczowy warunek środowiskowy: temperatura musi przez dostatecznie długi czas przekraczać 14°C, żeby larwy mogły rozwinąć się w organizmie komara. Ocieplenie klimatu znacznie wydłużyło w Polsce okno transmisji.

Sezonowość — kiedy ryzyko jest najwyższe

Sezon zagrożenia dirofilariozą w Polsce pokrywa się z aktywnością komarów: od maja do października, ze szczytem w sierpniu i wrześniu, gdy noce są jeszcze ciepłe. W praktyce jednak warto wprowadzić profilaktykę już w końcu kwietnia, zanim populacje komarów osiągną pełną aktywność.

Warto pamiętać, że komary aktywne są nie tylko w okolicach stojącej wody. Żerują intensywnie wieczorami i nocą. Psy śpiące przy otwartych oknach lub spędzające czas na działkach, nad rzekami czy w podmokłych parkach są narażone szczególnie.

Objawy — dlaczego trudno je zauważyć

To jest najtrudniejsza część. Dirofilarioza przez długi czas przebiega bezobjawowo lub daje objawy na tyle niespecyficzne, że opiekun nie łączy ich z komorami.

Dirofilarioza podskórna (D. repens)

Objawy są często skąpe lub zupełnie nieobecne. Gdy się pojawiają, to:

niebolesne lub lekko bolesne guzki pod skórą, najczęściej w okolicach głowy, szyi, pleców;
świąd, drapanie się;
miejscowe stany zapalne skóry, trudno gojące się rany;
rzadko — zmiany w obrębie oczu (gałka oczna, spojówka).

Dirofilarioza sercowo-płucna (D. immitis)

Tutaj przebieg jest dużo poważniejszy. Klasyczny podział to cztery stadia kliniczne:

Stadium I (bezobjawowe) — przez wiele miesięcy pies nie daje żadnych sygnałów; jedynym dowodem zakażenia jest badanie krwi.
Stadium II (łagodne) — sporadyczny suchy kaszel, lekka nietolerancja wysiłku, szybkie męczenie się podczas spacerów.
Stadium III (umiarkowane) — kaszel się nasila, duszność przy umiarkowanym wysiłku, chudnięcie, osłabienie.
Stadium IV (ciężkie, tzw. zespół żyły głównej) — nagłe pogorszenie, ciemnoczerwony mocz (hemoliza), żółtaczka, zapaść; stan zagrożenia życia.

Diagnostyka opiera się na testach antygenowych (wykrywają białka dorosłych samic D. immitis) oraz badaniu rozmazu krwi na obecność mikrofilarii. W Polsce testy są dostępne w większości klinik weterynaryjnych.

Dirofilarioza jako choroba odzwierzęca

To aspekt, który często umyka w rozmowach o ochronie psa — a jest ważny. Człowiek może stać się przypadkowym żywicielem D. repens po ukłuciu komara, który żerował na zakażonym psie.

W Polsce potwierdzono kilka takich przypadków. Według informacji z Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej, na terenie kraju stwierdzono sześć udokumentowanych przypadków dirofilariozy u ludzi wywołanej przez D. repens — pięć postaci podskórnych (bolesne lub niebolesne guzki przemieszczające się pod skórą) i jeden przypadek podspojówkowy (w obrębie oka). Dla człowieka choroba ma zwykle łagodny przebieg, ale bywa alarmująca diagnostycznie i wymaga interwencji chirurgicznej.

Ważne zastrzeżenie: pies stanowi rezerwuar pasożyta dla komarów. Ochrona psa oznacza pośrednio zmniejszenie ryzyka dla ludzi w otoczeniu.

Profilaktyka — co i kiedy

Najważniejsza informacja: w Polsce nie ma jednego zarejestrowanego preparatu wskazanego wyłącznie do profilaktyki dirofilariozy. Ochrona jest możliwa za pomocą środków przeciwpasożytniczych z określonymi substancjami czynnymi, stosowanych regularnie przez cały sezon. Decyzję o wyborze preparatu i schemacie jego podawania podejmuje lekarz weterynarii indywidualnie dla danego psa.

Substancje czynne wykazujące działanie wobec larw Dirofilaria — w tym stadii L3/L4 — to między innymi milbemycyna oksym, moksydektyna i selamektyna. Preparaty zawierające te substancje mogą być podawane w ramach regularnego odrobaczania. Kluczowe jest jednak stosowanie ich zgodnie z zaleceniami lekarza i w odpowiednich odstępach czasowych — nie można przerywać profilaktyki w połowie sezonu.

Europejskie Towarzystwo ds. Kontroli Pasożytów Zwierząt Towarzyszących (ESCCAP) w zaktualizowanych wytycznych GL01 (7. edycja, czerwiec 2025) podkreśla, że protokół profilaktyczny powinien być dostosowany indywidualnie do wieku psa, stanu zdrowia, trybu życia i ryzyka podróży. Wytyczne zostały całkowicie przepisane w sekcjach dotyczących D. immitis i D. repens, co odzwierciedla zmianę profilu ryzyka w Europie Środkowej i Wschodniej.

Kiedy zacząć profilaktykę

Rekomendacja praktyczna: przed pierwszym komarzetem, czyli przed końcem kwietnia lub na początku maja. W Polsce nie ma sensu czekać do “pełni sezonu” — ochrona działa tylko wtedy, gdy jest stosowana profilaktycznie, a nie po potencjalnym zakażeniu.

Dodatkowe środki ochrony

Poza preparatami farmakologicznymi warto zadbać o:

unikanie spacerów w godzinach największej aktywności komarów (wieczór, zmrok, świt);
ograniczenie dostępu psa do terenów podmokłych i silnie zarośniętych;
usuwanie stojącej wody w ogrodzie (doniczki, pojemniki);
zamknięte okna lub moskitiery w domu, gdy pies śpi w pobliżu otwartego okna.

Diagnostyka — czy warto badać psa

Jeśli pies nie był objęty profilaktyką przez ostatni sezon, a mieszka w centralnej lub wschodniej Polsce — badanie na obecność D. immitis jest uzasadnione. Test antygenowy to prosta procedura z próbki krwi, dostępna w gabinetach weterynaryjnych.

Przy badaniu warto pamiętać, że:

test antygenowy wykrywa dorosłe samice D. immitis (wynik dodatni pojawia się po 5–7 miesiącach od zakażenia);
rozmaz krwi lub test koncentracji pozwala wykryć mikrofilarie we krwi obwodowej, ale wynik ujemny nie wyklucza zakażenia (niektóre psy mają mikrofilaremię ukrytą);
oba rodzaje badań najlepiej wykonywać na początku sezonu lub po jego zakończeniu, zgodnie z zaleceniem lekarza weterynarii.

Co z psem przywiezionym z południa Europy

Psy adoptowane lub przywożone z Włoch, Rumunii, Grecji, Bułgarii lub Hiszpanii powinny być zbadane w kierunku dirofilariozy przed zastosowaniem jakiejkolwiek profilaktyki. Podanie preparatu profilaktycznego psu z aktywną mikrofilaremią może wywołać poważną reakcję (śmierć mikrofilarii w krwiobiegu → gwałtowna odpowiedź zapalna). Takie przypadki są opisywane w literaturze weterynaryjnej.

Podsumowanie

Dirofilarioza to choroba przenoszona przez komary — nie przez kontakt z chorym psem, nie przez kleszcze.
W Polsce coraz częściej stwierdza się rodzime zakażenia D. repens (forma podskórna) i — od niedawna — D. immitis (forma sercowo-płucna).
Choroba przez wiele miesięcy przebiega bezobjawowo, co utrudnia wczesne wykrycie bez badania krwi.
Profilaktyka jest możliwa — odpowiednie preparaty z substancjami czynnymi (milbemycyna oksym, moksydektyna, selamektyna) podaje się regularnie przez cały sezon; schemat ustala lekarz weterynarii.
Sezon zagrożenia w Polsce trwa od maja do października; profilaktykę warto rozpocząć na przełomie kwietnia i maja.
D. repens stanowi ryzyko zoonoz — człowiek może zarazić się od komara, który żerował na zakażonym psie; w Polsce odnotowano kilka potwierdzonych przypadków u ludzi.
Pies przywieziony z południa Europy wymaga badania przed podaniem preparatu profilaktycznego.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem weterynarii. W razie wątpliwości co do stanu zdrowia psa skontaktuj się z lekarzem weterynarii.

Jeśli szukasz praktycznych informacji o ochronie psa przed pasożytami — na portalu PsiAdwokat.pl prowadzona jest lista informacyjna kancelarii znających sprawy zwierząt, a na grupie FB znajdziesz społeczność opiekunów.

Dołącz do Grupy PsiAdwokat.pl na FB

Obserwuj Naszą stronę PsiAdwokat.pl na FB