Kiedy i gdzie udomowiono psa? Co mówią badania DNA starożytnych szczątków

Kiedy patrzę na swojego psa śpiącego w nogach kanapy, trudno mi wyobrazić sobie, że jego przodek leżał przy ognisku jakiegoś łowcy-zbieracza dziesiątki tysięcy lat temu. A jednak — właśnie to jest prawdopodobnie prawdą. Tyle że naukowcy wciąż kłócą się o szczegóły: kiedy dokładnie, gdzie i czy jednorazowo.

Przez ostatnie kilka lat paleogenetyka — dziedzina, która odczytuje DNA ze starożytnych kości — wywróciła do góry nogami to, co sądziliśmy o początku psa. Poniżej streściłam najważniejsze odkrycia z kilku kluczowych badań.

Jedno jest pewne: pies pochodzi od wilka

Zacznijmy od tego, co nie budzi już żadnych wątpliwości. Wszystkie psy domestyczne (Canis familiaris) wywodzą się od szarego wilka (Canis lupus). Nie od szakala, nie od innego psowatego — od wilka. To potwierdziły wielokrotnie analizy DNA.

Co ciekawe, żaden ze współcześnie żyjących wilków nie jest bezpośrednim przodkiem psów. Bergström i współpracownicy przeanalizowali w 2020 roku 27 starożytnych genomów psów (Science, DOI: 10.1126/science.aba9572) i wykazali, że wszystkie psy dzielą wspólne przodkostwo wyraźnie odrębne od obecnych wilków. Linia, od której pochodzi pies, albo wymarła, albo jeszcze jej nie odkryliśmy. To trochę jak szukanie przodka, który zniknął z kartonu mleka historii.

Pięć linii genetycznych 11 000 lat temu

Ta sama praca przyniosła zaskakujący wynik: już 11 000 lat temu istniało co najmniej pięć wyraźnych linii genetycznych psów. To oznacza, że udomowienie musiało nastąpić znacznie wcześniej — i że psy zdążyły przez tysiące lat rozejść się po Eurazji, zanim do naszych rąk trafiły pierwsze ceramiczne garnki.

📌 Zapamiętaj: Kiedy powstawały pierwsze rolnicze osady w basenie Morza Śródziemnego, psy były już zróżnicowane genetycznie bardziej niż niektóre współczesne rasy.

Analiza genomów wykazała też, że historia psów w dużej mierze odzwierciedla historię ludzi — kiedy wędrówki ludzkie zmieniały skład genetyczny populacji, to samo działo się z ich psami.

Jedno udomowienie czy dwa? Spór naukowy

Tu robi się naprawdę ciekawie. W 2016 roku Frantz i współpracownicy opublikowali w Science pracę, która potrząsnęła środowiskiem (DOI: 10.1126/science.aaf3161). Przebadali DNA z 59 starożytnych psów i kompletny genom psa z irlandzkiego Newgrange sprzed około 4800 lat.

Wynik: głęboki podział między psami wschodniej Azji a psami zachodniej Eurazji, sięgający nawet 14 000 lat wstecz. Autorzy zaproponowali, że psy mogły zostać udomowione niezależnie dwa razy — raz na Wschodzie, raz na Zachodzie — a następnie psy ze Wschodu, wędrując razem z ludźmi, częściowo zastąpiły europejskie.

Rok później Botigué i współpracownicy opublikowali w Nature Communications kontrargument (DOI: 10.1038/ncomms16082). Przebadali genomy dwóch psów z wczesnoneolitycznych Niemiec i wykazali ciągłość genetyczną europejskich psów od neolitu — bez śladów masowej wymiany populacji. Nie znaleźli genetycznego dowodu na podwójne udomowienie.

Obydwie prace korzystały z podobnych metod, a ich wnioski były sprzeczne. Tak właśnie działa nauka — jeden zestaw kości, dwa różne wnioski, i kolejne lata pracy, żeby to rozgryźć.

Przełom 2022: wilki i psy mają podwójne przodowanie

Bergström i wielki zespół badaczy (72 osoby!) opublikowali w 2022 roku w Nature pracę, która jest do tej pory najbardziej kompleksowym spojrzeniem na ten problem (DOI: 10.1038/s41586-022-04824-9). Przebadali 72 starożytne genomy wilków sprzed nawet 100 000 lat — z Europy, Syberii i Ameryki Północnej.

Kluczowy wniosek: psy mają podwójne przodowanie genetyczne. Ich DNA jest spokrewnione ze starożytnymi wilkami zarówno ze wschodniej, jak i zachodniej Eurazji. Innymi słowy, nawet jeśli samo udomowienie nastąpiło tylko raz, to populacja wilka, od której pochodzi pies, pobierała geny z obu stron kontynentu.

Badacze sugerują dwa scenariusze: albo pies pochodzi od jednej wymarłej populacji wilka, która żyła gdzieś pomiędzy Wschodem a Zachodem, albo doszło do dwóch odrębnych momentów udomowienia — we wschodniej i zachodniej Eurazji. Ostateczna odpowiedź wciąż nie jest znana.

💡 Podpowiedź: Jeśli interesuje Cię, jak udomowienie wpłynęło na anatomię psa — mięśnie twarzy, które pojawiły się wyłącznie u psów (nie u wilków) i pomagają im „rozmawiać” z ludźmi, opisałam w osobnym artykule: Dlaczego psy mają smutne oczy.

Syberyjski trop: psy dotarły do Ameryki razem z ludźmi

Perri i współpracownicy przyjrzeli się starożytnym psom z Syberii i Ameryk (PNAS, DOI: 10.1073/pnas.2010083118, 2021). Wyniki pokazują, że najstarsze psy arktyczne — w tym przodkowie dzisiejszych psów zaprzęgowych — skupiają się genetycznie razem z psami rdzennych ludów amerykańskich.

To oznacza, że psy towarzyszyły ludziom w wędrówce z Syberii do Ameryki, mniej więcej 15 000–20 000 lat temu (lub wcześniej, bo szacunki dat wciąż są dyskutowane). Razem przekroczyli most lądowy Beringi, który dziś leży pod wodą.

To zaskakujące, bo sugeruje, że zanim skończyła się ostatnia epoka lodowa, psy były już na tyle zintegrowane z ludzkimi grupami, że po prostu szły z nimi — dosłownie na koniec świata.

Dlaczego to pytanie jest nadal otwarte?

Sprawa nie jest zamknięta, bo każde nowe badanie dodaje kolejną warstwę do tej układanki. Mamy już setki genomów starożytnych psów i wilków — a mimo to nie ma konsensusu co do jednej konkretnej lokalizacji i daty udomowienia.

Kilka powodów:

Wymarłe populacje wilka pozostawiają po sobie skąpe ślady — analizujemy to, co przetrwało.
Czas udomowienia jest trudny do ustalenia, bo „pies” nie pojawił się z dnia na dzień — to był wielopokoleniowy, prawdopodobnie niezamierzony proces.
Krzyżowanie się wczesnych psów z lokalnymi wilkami (i odwrotnie) zaciemnia obraz genetyczny.

Jedno jest jednak pewne: związek psa z człowiekiem jest wyjątkowy i głęboko zakorzeniony biologicznie. Ten temat opisałam szerzej w kontekście oksytocyny — hormonu, który sprawia, że patrzenie sobie z psem w oczy wzmacnia wzajemną więź: Dlaczego pies patrzy ci w oczy.

Podsumowanie

Pies wywodzi się od wymarłej lub niezidentyfikowanej populacji szarego wilka — żaden współczesny wilk nie jest jego bezpośrednim przodkiem.
Już 11 000 lat temu istniało co najmniej pięć odrębnych linii genetycznych psów, co oznacza, że udomowienie nastąpiło znacznie wcześniej.
Debata naukowa toczy się między hipotezą jednego udomowienia (z późniejszym mieszaniem) a dwoma niezależnymi udomowieniami w Europie i Azji Wschodniej.
Badanie 72 wilczych genomów z 2022 roku wykazało, że psy mają podwójne przodowanie — zarówno ze wschodnich, jak i zachodnich populacji wilka.
Psy towarzyszyły człowiekowi w wędrówce z Syberii do Ameryki — razem „odkryły” Nowy Świat.
Pytanie o dokładne miejsce i czas udomowienia pozostaje otwarte i jest aktywnie badane.

Kiedy mój pies kładzie mi łapę na kolanie, czasem myślę o tym anonimowym wilku — przodku wszystkich psów — który kilkanaście tysięcy lat temu po raz pierwszy zbliżył się do ludzkiego ogniska. Nie wiemy, gdzie to było ani jak to wyglądało. Ale jest w tym coś pięknego, że ta decyzja — czy ją podjął wilk, czy człowiek — trwa do dziś.

Jeśli masz pytania albo chcesz podzielić się tym, co wiesz o historii swojej rasy — napisz do mnie na Facebooku PsiAdwokat.pl.